Fosfogipsy z Wizowa jako potencjalne źródło pierwiastków ziem rzadkich
DOI:
https://doi.org/10.55225/sti.715Słowa kluczowe:
fosfogips, pierwiastki ziem rzadkich, REE, Wizów, ChibinyAbstrakt
Pierwiastki ziem rzadkich (ang. rare earth element – REE) mają olbrzymie znaczenie we współczesnej technice. Polska nie dysponuje niestety złożami rud REE, w związku z czym zapotrzebowanie na ten surowiec jest w całości pokrywane importem. Tę niekorzystną sytuację może zmienić odzysk REE z fosfogipsów, które stanowią odpad po produkcji kwasu ortofosforowego z koncentratów apatytowych importowanych przez wiele lat ze złóż chibińskich na Półwyspie Kola (Rosja). Odpady te zostały zgromadzone w ilości około 5 mln t na hałdzie byłych Zakładów Chemicznych Wizów koło Bolesławca (Dolny Śląsk). Ocenia się, że zawierają one 8,28 tys. t sumy REE. Pierwiastki te można odzyskać metodami chemicznymi opracowanymi w kilku polskich ośrodkach naukowych. Polegają one na ługowaniu fosfogipsu silnymi kwasami nieorganicznymi jak kwas azotowy, a zwłaszcza kwas siarkowy. Wdrożenie tych metod wymaga jednak zagospodarowania fosfogipsów po ekstrakcji REE w tych gałęziach przemysłu, które są największymi użytkownikami siarczanowych surowców wapniowych, zwłaszcza w przemyśle budowlanych materiałów wiążących.
Statystyka pobrań
Bibliografia
Paulo A. Dlaczego nie należy poszukiwać złóż rud niobu i pierwiastków ziem rzadkich w Polsce? Prace Specjalne – Polskie Towarzystwo Mineralogiczne. 1993;3:55–77. Google Scholar
Surowce strategiczne i krytyczne dla Polski i UE [Internet]. 2023 [cytowane 4 grudnia 2025]. Dostępne na: https://www.gov.pl/web/klimat/surowce-strategiczne-i-krytyczne-dla-polski-i-ue. Google Scholar
Klupa A. Cenniejsze niż złoto? Metale ziem rzadkich w światowej strategii gospodarczej [More valuable than gold? Rare earth elements in global economic strategy]. Przegląd Strategiczny. 2012;1:239–251. Google Scholar
Smakowski TJ. Surowce mineralne – krytyczne czy deficytowe dla gospodarki UE i Polski [Critical or deficit mineral commodities for EU and Poland economy]. Zeszyty Naukowe Instytutu Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN. 2011;81:59–68. Google Scholar
Kublik A. Chiny przegrały supermetale. Gazeta Wyborcza [Internet]. 28 marca 2014 [cytowane 4 grudnia 2025]. Dostępne na: https://classic.wyborcza.pl/archiwumGW/7864100/Chiny-przegraly-supermetale. Google Scholar
Kynicky J, Smith MP, Cheng X. Diversity of rare earth deposits: The key example of China. Elements. 2012;8(5):361–367. https://doi.org/10.2113/gselements.8.5.361. Google Scholar
Charewicz W, red. Pierwiastki ziem rzadkich: surowce, technologie, zastosowania. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne; 1990. Google Scholar
Kubicki S. Pierwiastki ziem rzadkich: północno-wschodnia Polska. W: Osika R, red. Budowa geologiczna Polski. T. 6: Złoża surowców mineralnych. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne; 1987. Google Scholar
Kowalski Z, Kulczycka J, Wirth H. Koncepcja wykorzystania hałdy fosfogipsów „Wizów” jako źródło surowca wtórnego. Czasopismo Techniczne. 2006;126(128):39–45. Google Scholar
Całus-Moszko J, Białecka B. Analiza możliwości pozyskania pierwiastków ziem rzadkich z węgli kamiennych i popiołów lotnych z elektrowni. Gospodarka Surowcami Mineralnymi. 2013;29(1):67–80. https://doi.org/10.2478/gospo-2013-0007. Google Scholar
Lewicka E, Wyszomirski P. Wybrane surowce odpadowe przemysłu chemicznego. W: Ney R, red. Surowce mineralne Polski. Mineralne surowce odpadowe. Kraków: Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN; 2009. Google Scholar
Osiecka E. Fosfogips: spoiwa i elementy budowlane. Warszawa: Arkady; 1980. Google Scholar
Ferguson F. Phosphogypsum – an overview. W: Proceedings of the Second International Symposium on Phosphogypsum. T. 1. Miami; 1988:117-130. Google Scholar
Kowalska E, Wielgosz Z, Choroś M. Kompozyty polimerowe napełniane odpadowym fosfogipsem. Recykling. 2003;11(28). Google Scholar
Lewicka E, Szlugaj J, red. Gospodarka surowcami mineralnymi w Polsce w latach 2015–2024. Kraków: Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN; 2025. Google Scholar
Eldridge J. Fluorine from phosphate mining waste. Industrial Minerals. 2009;Nov:62-67. Google Scholar
Adamczyk Z, Białecka B. Ocena możliwości lokowania odpadów fosfogipsowych w podziemiach kopalń. Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej. Górnictwo. 2001;248:7–12. Google Scholar
Pompowski T, Ruczyński W. Nowa metoda neutralizacji zanieczyszczeń występujących w fosfogipsie. Cement. Wapno. Gips. 1980;33(47):62–65. Google Scholar
Roszczynialski W, Gawlicki M, Nocuń-Wczelik W. Production and use of by-product gypsum in the construction industry. W: Chandra S, red. Waste materials used in concrete manufacturing. Westwood (NJ): Noyes Publ; 1996. Google Scholar
Weryński B, red. Katalog surowców odpadowych przydatnych do wykorzystania w przemyśle materiałów budowlanych. Opole: Instytut Mineralnych Materiałów Budowlanych; 1994. Google Scholar
Dankowski M. Fosfogips apatytowy jako perspektywiczne źródło spoiw budowlanych. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego. Inżynieria Lądowa i Środowiska. 2002;37:27–35. Google Scholar
Paulo A. Pierwiastki ziem rzadkich pod koniec XX wieku. Przegląd Geologiczny. 1999;47(1):34–41. Google Scholar
Kowalski W, Parafiniuk J, Stępisiewicz M. Mineralogia i geochemia fosfogipsów z hałdy Zakładów Chemicznych „Wizów”. Archiwum Mineralogiczne. 1990;45(1–2):115–134. Google Scholar
Kijkowska R, Kowalczyk J, Mazanek C, Pawłowska-Kozińska D. Fosfogips apatytowy – surowiec do otrzymywania ziem rzadkich i gipsu. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne; 1988. Google Scholar
Augustyn Z, Bałchanowski S. Zasoby ziem rzadkich na hałdach Zakładów Chemicznych Wizów. Sprawozdanie CPBP 03.08 [materiały niepublikowane]. 1987. Google Scholar
Smakowski T, Ney R, Galos K, red. Minerals Yearbook of Poland 2012. Cracow: Polish Academy of Sciences, Mineral and Energy Economy Research Institute; 2013. Google Scholar
Kowalczyk J, Mazanek C. Ziemie rzadkie – problem zaspokojenia potrzeb gospodarki narodowej. Fizykochemiczne Problemy Mineralurgii. 1987;19:233–241. Google Scholar
Kijkowska R, Kowalczyk J, Mazanek C, Mikołajczyk T. Podstawy procesów bezodpadowego przetwarzania fosfogipsu poapatytowego. Wrocław: Politechnika Wrocławska; 1989. Google Scholar
Wzorek Z. Sposoby zagospodarowania odpadów fosfogipsowych. Szkło i Ceramika. 1991;42(6):12–14. Google Scholar
Jarosiński A, Mazanek C. Fosfogips – problem polski i światowy. Szkło i Ceramika. 1992;42(5):19–22. Google Scholar
Jarosiński A. Metody wytwarzania fosfoanhydrytów i ich zastosowanie. Szkło i Ceramika. 1993;44(4):20–23. Google Scholar
Jarosiński A, Mazanek C. Zagospodarowanie fosfogipsu w Polsce. Szkło i Ceramika. 1993;44(2):13–18. Google Scholar
Annual NLCD assessment: Phosphate mining and land cover change. USGS Sicence for a Changing World [Internet]. 12 grudnia 2024 [cytowane 4 grudnia 2025]. Dostępne na: https://www.usgs.gov/centers/eros/news/annual-nlcd-assessment-phosphate-mining-and-land-cover-change. Google Scholar
Jarecki M, Drab M. Wpływ wzrastających dawek fosfogipsu na plony roślin uprawnych. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych. 1980;243:61–67. Google Scholar
Gajek F, Pająk J, Wilkos G. Badania polowe i wazonowe nad wartością nawozową fosfogipsu. Pamiętnik Puławski. 1984;82. Google Scholar
![Rysunek 1. Widok z kosmosu odkrywkowej kopalni rud REE Bayan Obo (Chiny, Mongolia Wewnętrzna) [Wikipedia]](https://journals.anstar.edu.pl/public/journals/2/submission_715_715_coverImage_en_US.png)
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Piotr Wyszomirski
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
